ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ

Οστεοπόρωση

Οστεοπόρωση είναι όρος που χρησιμοποιείται διεθνώς. Είναι ελληνική λέξη που προέρχεται από τη σύνθεση των λέξεων οστούν και πόρος και σημαίνει πορώδες οστούν. Χαρακτηρίζεται από εκτεταμένη απώλεια οστικής μάζας με αποτέλεσμα τα οστά να γίνονται μειωμένης αντοχής (κακής ποιότητας) και να αυξάνει ο κίνδυνος για κατάγματα (σπάσιμο) των οστών. Η οστεοπόρωση είναι συχνότερη στις γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση σε σύγκριση με τους άνδρες όπου εμφανίζεται λιγότερο συχνά (ανδρική οστε- οπόρωση). Σε παθολογικές κυρίως καταστάσεις μπορεί να εμφανισθεί και σε νεότερες ηλικίες. Μία στις δύο γυναίκες και ένας στους πέντε άνδρες ηλικίας μεγαλύτερης των 65 ετών θα παρουσιάσουν κάταγμα που οφείλεται σε οστεοπόρωση. Έχει χαρακτηρισθεί «ύπουλη αρρώστια», διότι εξελίσσεται χωρίς πόνο ή άλλα συμπτώματα μέχρις ότου εμφανισθεί κάταγμα, το οποίο προκαλεί τον πόνο. Η διάγνωση της οστεοπόρωσης είναι απλή και εύκολη εξέταση. Αλλαγές στον τρόπο ζωής, στη διατροφή, και η χορήγηση φαρμακευτικής αγωγής είναι εφικτό να μειώσουν τις πιθανότητες ανάπτυξης της νόσου.

 
Τι είναι οστεοπόρωση;

Οστεοπόρωση είναι η κατάσταση εκείνη κατά την οποία τα οστά χάνουν μέρος της οστικής τους μάζας, (δύναμης τους) με αποτέλεσμα να μειώνεται η αντοχή τους και να γίνονται πορώδη και εύθραυστα. Αποτέλεσμα είναι να προκαλούνται κατάγματα, με άσκηση μικρής δύναμης, Το υγιές οστούν έχει πυκνή διάταξη των οστικών δοκίδων και αρχιτεκτονι- κή δομή, που το κάνει ισχυρό και ικανό να αντέχει σε μεγάλες πιέσεις. Όταν το οστούν γίνει οστεοπορωτικό, μειώνεται η πυκνότητά του, γίνεται λεπτό και εύθραυστο, έτσι που να σπάει με άσκηση μικρής πίεσης. Πώς προκαλείται η οστεοπόρωση; Ο σκελετός του ανθρώπου αποτελείται από τα οστά, τα οποία στηρίζουν τους μύες, προστατεύουν τα ζωτικά όργανα (καρδιά, πνεύμονες, εγκέφαλο κλπ) και αποτελούν «αποθήκη» ασβεστίου, το οποίο είναι απαραίτητο για τη φυσιολογική λειτουργία των κυττάρων. Τα οστά είναι ζωντανοί ιστοί, οι οποίοι συνεχώς ανανεώνονται. Το παλαιό, καταπονημένο τμήμα του οστού απομακρύνεται και νέο ανθεκτικό τοποθε- τείται στη θέση του. Η διεργασία αυτή γίνεται σε δύο φάσεις: την απορρό- φηση και τον σχηματισμό.

Κατά την απορρόφηση ειδικά κύτταρα, που ονομάζονται οστεοκλάστες, χαλούν το οστούν και δημιουργούν μικρές κοιλότητες. Ακολουθεί η φάση σχηματισμού, κατά την οποία άλλα κύτταρα, που ονομάζονται οστοβλάστες, κτίζουν νέον οστούν γεμίζοντας τις κοιλότητες. Εάν το οστούν που απομακρύνεται κατά τη φάση της απορρόφησης αντι- καθίσταται πλήρως, παραμένει ισχυρό και ανθεκτικό. Εάν οι οστεοβλάστες παράγουν και τοποθετούν λιγότερο οστούν απ΄ όσο απομακρύνθηκε προ- κύπτει έλλειμα οστού, δηλαδή οστεοπόρωση. Η αρχιτεκτονική δομή των οστών μοιάζει με τον σκελετό μιας οικοδομής. Όπως σε μια οικοδομή υπάρχουν κάθετα και οριζόντια δοκάρια, έτσι και στα οστά υπάρχουν κάθετα και οριζόντια δοκάρια που ονομάζονται οστικές δοκίδες και δίνουν στα οστά την αντοχή που χρειάζεται για να σηκώνουν το βάρος του σώματος και να αντέχουν σε πιέσεις και καταπονήσεις.

Πότε ολοκληρώνεται ο σχηματισμός των οστών;

Μέχρι την αρχή της ενήλικης ζωής, ο σκελετός αναπτύσσεται, τα οστά μεγαλώνουν, οι οστικές δοκίδες πυκνώνουν και αποκτούν αντοχή. Αυτό συμβαίνει διότι έχουμε αυξημένη παραγωγή και τοποθέτηση νέου οστού και λιγότερη απομάκρυνση του παλαιού οστού. Έτσι, μέχρι την ηλικία των 30-35 ετών αποκτούν τη μεγαλύτερη οστική πυκνότητα και μάζα.

 

Πότε γίνεται απώλεια οστικής μάζας;

Στις γυναίκες και στους άνδρες, μετά την ηλικία των 35 ετών η απομάκρυνση του οστού είναι μεγαλύτερη από τον σχηματισμό του. Έτσι αρχίζει η αραίωση των οστών. Όμως μετά την εμμηνόπαυση στις γυναίκες, η απώλεια της οστικής μάζας επιταχύνεται, με αποτέλεσμα να έχουν μεγαλύτερη οστεοπόρωση απ’ ότι οι άνδρες. Η γρήγορη απώλεια μάζας μετά την εμμηνόπαυση στις γυναίκες οφείλεται στην απότομη μείωση των γυναικείων ορμονών που ονομάζονται οιστρογόνα και ασκούν προστατευτική δράση στα οστά. Μετά την ηλικία των 65 ετών, η απώλεια οστικής μάζας για άνδρες και γυναίκες είναι ίδια. Αν και στους άνδρες δεν υπάρχει ανάλογο της εμμηνόπαυσης, η μείωση στην παραγωγή της ανδρικής ορμόνης που ονομάζεται τεστοστερόνη, μπορεί να εκδηλωθεί και να οδηγήσει σε μείωση της οστικής μάζας και σε κατάγματα.

Οι άνδρες διαφέρουν από τις γυναίκες σε δύο σημεία: 1) Έχουν μεγαλύτερη οστική μάζα και 2) η απώλεια οστικής μάζας αρχίζει σε μεγαλύτερη ηλικία.

Αποτέλεσμα είναι να επέρχεται νωρίτερα η οστεοπόρωση στις γυναίκες, περίπου στην ηλικία των 65 ετών, ενώ στους άνδρες στα 85έτη. Αυτό σημαίνει ότι οι γυναίκες κινδυνεύουν να πάθουν κάταγμα λόγω της οστεοπόρωσης μετά τα 65 χρόνια τους, ενώ οι άνδρες μετά τα 85.

 
Πώς γίνεται η διάγνωση;

Η οστεοπόρωση μπορεί να προσβάλλει πολλούς ανθρώπους, χωρίς πρώιμα προειδοποιητικά σημεία και συμπτώματα, έως ότου εκδηλωθεί το κάταγμα. Η οστεοπόρωση μόνη της δεν πονάει. Αυτό συμβαίνει μόνο όταν γίνει ένα μικρό ή μεγάλο κάταγμα. Από το ιστορικό, η κληρονομικότητα έχει σχέση και βοηθάει στη διάγνωση.

Απώλεια μερικών εκατοστών ύψους, η κύφωση και εικόνα οστεοπόρωσης στις ακτινογραφίες της σπονδυλικής στήλης είναι σημεία που δείχνουν οστεοπόρωση, αλλά τότε η απώλεια της οστικής μάζας έχει ξεπεράσει το 40%. (Εικόνα 3) Η έγκαιρη και ακριβής διάγνωση της οστεοπόρωσης γίνεται σήμερα με τη μέτρηση της οστικής πυκνότητας, που είναι μία εξέταση απλή, εύκολη, χω- ρίς πόνο και με ελάχιστη ακτινοβολία. Η εξέταση αυτή λέγεται DEXA και πρέπει να γίνεται σε δύο θέσεις: στην σπονδυλική στήλη και στο μηριαίο οστούν. (Εικόνα 4) Άλλες μέθοδοι, όπως η μέτρηση της οστικής πυκνότητας με υπερήχους στην πτέρνα ή άλλα οστά, δεν είναι αξιόπιστες και δεν δίνουν ακριβή εικόνα της κατάστασης του σκελετού. Εξετάσεις αίματος, ούρων κλπ δεν είναι πάντα απαραίτητες και συστήνονται από τον θεράποντα ιατρό κατά περίπτωση ασθενούς.

 

Ποιοι πρέπει να κάνουν εξέταση μέτρησης της οστικής πυκνότητας;

Για την λήψη προληπτικών μέτρων για την οστεοπόρωση και κυρίως για την χορήγηση θεραπείας χρειάζεται να γνωρίζει κανείς την τιμή των T-scores που δίνονται από την μέτρηση της οστικής πυκνότητας με DEXA. Όμως, η εξέταση αυτή πρέπει να εφαρμόζεται με ορισμένες ενδείξεις, έτσι ώστε να γίνεται σε ανθρώπους για τους οποίους υπάρχει λόγος.

Επομένως πρέπει να γίνεται:

1. Σε όλες τις γυναίκες ηλικίας μεγαλύτερης των 65ετών, ειδικά εάν υπάρχει ένας ή περισσότεροι παράγοντες κινδύνου.

2. Σε γυναίκες ηλικίας μεγαλύτερης των 40ετών, εάν έχουν κάταγμα που προκλήθηκε με μικρή πίεση.

3. Σε γυναίκες με πρώιμη, πριν τα 45 χρόνια, εμμηνόπαυση, φυσική ή τεχνητή (μετά από αφαίρεση των ωοθηκών).

4. Σε ασθενείς με υπερθυρεοειδισμό.

5. Σε ασθενείς με αρρώστιες ή διατροφικές καταστάσεις που σχετίζονται με απώλεια οστικής μάζας, όπως η ελκώδης κολίτιδα, η νόσος του Crohn, χρόνιες διάρροιες ή επιβαρυντικές διαιτητικές συνήθειες.

 

Ποιοι άνθρωποι κινδυνεύουν να πάθουν οστεοπόρωση;

Ορισμένοι παράγοντες ευνοούν την εμφάνιση της οστεοπόρωσης, έτσι ώστε ορισμένοι άνθρωποι να παθαίνουν πιο σοβαρή οστεοπόρωση και σε μικρότερη ηλικία σε σχέση με άλλους. Τέτοιοι παράγοντες, που τους αποκαλούμε παράγοντες κινδύνου (πίνακας 1) είναι το φύλο ( οι γυναίκες παθαίνουν πιο συχνά), η ηλικία (μεγαλύτερη των 65 ετών αυξάνει τον κίνδυνο), το μικρό σωματικό βάρος (όριο θεωρούνται τα 58 κιλά) και ο τρόπος ζωής , δηλαδή το κάπνισμα, ο αλκοολισμός, η δίαιτα πτωχή σε γαλακτοκομικά προϊόντα. Όπως φαίνεται και στον πίνακα 1 από τους παράγοντες κινδύνου μερικοί είναι αναπόφευκτοι και μη διορθώσιμοι, όπως η ηλικία και η κληρονομικότητα. Μπορούμε όμως να αλλάξουμε τον τρόπο ζωής μας για να εξουδετερώσουμε τις συνέπειες από τους υπόλοιπους παράγοντες κινδύνου.

 

Πώς μπορεί να γίνει πρόληψη της οστεοπόρωσης;

Όπως έχει ήδη εξηγηθεί η οστική μάζα διαμορφώνεται μέχρι την ηλικία των 35 ετών. Μετά την ηλικία αυτή αρχίζει η απώλεια, η οποία μετά την εμμηνόπαυση επιταχύνεται. Είναι φανερό ότι όσο μεγαλύτερη είναι η οστική πυκνότητα στα 35 χρόνια, τόσο λιγότερο επικίνδυνη θα είναι η απώλεια η οποία θα έρθει μετά την ηλικία αυτή και κυρίως μετά την εμμηνόπαυση. Στόχος μας λοιπόν θα πρέπει να είναι να φροντίζουμε από την παιδική ηλικία μέχρι τα 35 μας χρόνια να αποκτήσουμε όσο το δυνατόν μεγαλύτερη οστική μάζα. «Βοηθήστε τους όταν είναι νέοι», θα πρέπει να είναι η βασική σκέψη πίσω από κάθε μήνυμα υγείας στις μέρες μας. Η καλή κατασκευή και διατήρηση του σκελετού επιτυγχάνεται με τη σωστή διατροφή και την κατάλληλη άσκηση.

Η νεαρή και η αναπαραγωγική ηλικία έχει πολλές χαρές, που όμως πρέ- πει να συνοδεύονται από τη βασική υποχρέωση διατήρησης της υγείας και αποφυγής των καταχρήσεων. Ωστόσο, ποτέ δεν είναι πολύ αργά. Οι μελέτες δείχνουν ότι ακόμα και όταν η οστεοπόρωση είναι προχωρημένη, η εφαρ- μογή σωστών κανόνων στις διαιτητικές συνήθειες, στον τρόπο ζωής και η σωματική άσκηση βοηθούν στη διατήρηση και στην αύξηση της οστικής μάζας. Τα οιστρογόνα (γυναικείες ορμόνες) που πριν λίγα χρόνια χορηγούνταν για την πρόληψη της οστεοπόρωσης δεν συνιστώνται πλέον λόγω των παρε- νεργειών τους. Στους άνδρες, εάν υπάρχει έλλειψη της τεστοστερόνης (αν- δρική ορμόνη), αυτή πρέπει να χορηγείται προληπτικά.

Τι ρόλο παίζει η διατροφή;

Η εφαρμογή σωστών κανόνων διατροφής όχι μόνο μας εξασφαλίζει υγιή, ισχυρό σκελετό, αλλά βοηθάει όλα τα συστήματα του οργανισμού να έχουν καλή λειτουργία. Το ασβέστιο είναι απαραίτητο συστατικό των οστών για την οστική σύνθεση. Η καθημερινή λήψη 1000mg έως 1500 mg ασβεστίου είναι αναγκαία ανάλογα με την ηλικία, όπως φαίνεται στον πίνακα. Η ποσότητα αυτή του ασβεστίου καλόν είναι να προέρχεται από τη διατροφή. Στην θεραπεία της οστεοπόρωσης, όμως η χορήγηση ασβεστίου υπό την μορφή φαρμάκου θεωρείται απαραίτητη.

Τροφές πλούσιες σε ασβέστιο είναι:

  • τα γαλακτοκομικά προϊόντα
  • τα λιπαρά ψάρια
  • τα πράσινα λαχανικά
  • οι ξηροί καρποί
  • τα όσπρια

Αντίθετα, άλλες τροφές μειώνουν το ασβέστιο, όπως:

  • το λίπος ζωικής προέλευσης
  • η κατάχρηση σε αλάτι
  • η υπερβολική κατανάλωση πρωτεϊνών (κρέας), καφεΐνης και οινοπνεύματος

Οι ημερήσιες ανάγκες σε ασβέστιο μπορούν να καλυφθούν με διατροφή που περιλαμβάνει: 3-4 ποτήρια γάλα ή 2-3 κεσεδάκια γιαούτρι ή πράσινα λαχανικά ή συνδυασμοί αυτών σύμφωνα με τους πίνακες 2 και 3.